Geschiedenis Van Turkije

Turkije is een brug tussen Europa en Azië en een land dat steeds opnieuw zijn eigen fundamenten herdefinieert. Dit boek laat zien dat de spanning tussen militaire macht, religie en democratie geen recente ontwikkeling is, maar een rode draad door zes eeuwen geschiedenis. Wie begrijpt hoe Erdoğan kon opkomen, moet weten hoe Menderes viel en hoe Atatürk regeerde. Onmisbaar voor wie het nieuws uit Ankara met begrip wil volgen.

1. 1Hoofdstuk over de verovering van Constantinopel

   De kanonnenmeester die van kantoor wisselde

   Een Hongaarse kanongieter genaamd Orban biedt zijn diensten eerst aan de Byzantijnen aan. Zij betalen hem niet naar behoren, dus hij loopt naar de andere kant van de muren: naar Mehmed II. Daar krijgt hij de opdracht om enorme kanonnen te gieten, wapens zo groot dat ze de stadsmuren van Constantinopel moeten kunnen breken. Bij het beleg worden die kanonnen daadwerkelijk ingezet en de muren die eeuwenlang onneembaar leken, geven gehoor. De stad valt en wordt Ottomaans.

   The idea

   De val van Constantinopel is niet alleen een verhaal van belegeraars en verdedigers, maar ook van een vakman die zijn loyuteit volgt. Orban's kanonnen zijn een vroege voorbeeld van hoe technologische innovatie de balans tussen aanval en verdediging kan verschuiven. Wat opvalt is dat de Byzantijnen de man die hun ondergang zou smeden eerst aan hun eigen poorten stonden. Soms is het verschil tussen overleven en ondergaan niet de muur zelf, maar de vraag wie de bouwer betaalt.

   Try this: Lees bij elk nieuwsbericht over wapenleveranties wie er betaalt en aan wie de maker zijn diensten aanbiedt.

2. 2Hoofdstuk over Suleiman de Grote

   Wenen houdt stand: de grens van een rijk

   Suleiman de Grote belegert Wenen in 1529. Zijn leger is machtig, zijn reputatie groter nog, maar de stad houdt stand. De stad houdt stand en het leger wordt gedwongen zich terug te trekken. Daarmee is de grens van de Ottomaanse expansie in Midden-Europa bereikt. Wat begon als een mars naar het hart van Europa eindigt als een terugtocht die de kaart van het continent mede bepaalt.

   The idea

   Rijken worden vaak niet verslagen door een grotere vijand, maar door het moment waarop hun logistiek en hun ambitie uit elkaar vallen. Wenen in 1529 is zo'n moment: geen catastrofale nederlaag, maar een stille erkenning dat de grens bereikt is. Wat verrast is dat dit keerpunt niet dramatisch is, maar bijna administratief: een terugtocht die de geschiedenis meer bepaalt dan menige veldslag.

   Try this: Zoek in je eigen werk naar het punt waar verdere groei meer kost dan het oplevert en noem dat punt bij naam.

3. 3Hoofdstuk over de Jonge Turken

   1908: de sultan moet de grondwet teruggeven

   In 1908 grijpt het Comité voor Eenheid en Vooruitgang, beter bekend als de Jonge Turken, de macht. Hun doel is niet de troon zelf, maar de grondwet van 1876. Sultan Abdülhamid II wordt gedwongen die grondwet te herstellen. De sultan wordt gedwongen de grondwet van 1876 te herstellen.

   The idea

   Revoluties hoeven geen koning te onthoofden om te slagen; soms volstaat het om de regels te veranderen waaronder de koning regeert. De Jonge Turken laten zien dat een grondwet een machtsinstrument is, niet alleen een document. Wat verrast is hoe snel een autocratische structuur kan buigen zodra de druk op het juiste punt komt: niet op het paleis, maar op het papier.

   Try this: Lees de grondwet of het huishoudelijk reglement van een organisatie waar je bij betrokken bent en markeer wie er werkelijk besluiten mag nemen.

4. 4Hoofdstuk over Gallipoli

   Gallipoli 1915: de geallieerden lopen vast

   In 1915 slaan de Ottomaanse troepen de geallieerde invasie bij de Dardanellen af. Onder de Duitse bevelhebber Liman von Sanders en de Turkse bevelhebber Mustafa Kemal slaan de Ottomaanse troepen de invasie af. De Slag om Gallipoli wordt beschreven als een grote Ottomaanse overwinning, maar een die duur is: de geallieerden verliezen circa 250.000 slachtoffers. De Turkse bevelhebber Mustafa Kemal maakt naam.

   The idea

   Gallipoli laat zien dat een verdediging kan winnen zonder ooit zelf aan te vallen. De geallieerden kozen de plek en het moment, maar de verdedigers kozen de prijs die de aanval zou kosten. Wat opvalt is dat twee bevelhebbers van verschillende nationaliteit, een Duitser en een Turk, samen een overwinning vormen die later vooral nationaal-Turks wordt herdacht. Overwinningen krijgen vaak een eigenaar die er aanvankelijk niet alleen toe behoorde.

   Try this: Kies een project dat je verdedigt en bepaal vooraf welk verlies je bereid bent te accepteren voordat je opgeeft.

5. 5Hoofdstuk over Atatürk

   Atatürk bouwt een land af en opnieuw op

   Atatürk voert ingrijpende hervormingen door. In 1924 wordt het kalifaat afgeschaft. In 1925 volgt een hoedenwet die de fez verbiedt. In 1926 vervangt het Zwitserse burgerlijk wetboek de sharia-wetgeving. En in 1928 neemt het Latijnse alfabet de plaats in van het Arabische schrift. De hervormingen omvatten het afschaffen van het kalifaat (1924), een hoedenwet die de fez verbiedt (1925), het Zwitserse burgerlijk wetboek dat de sharia-wetgeving vervangt (1926), en het Latijnse alfabet dat het Arabische schrift vervangt (1928).

   The idea

   Atatürk's hervormingen laten zien dat een samenleving sneller kan veranderen dan je denkt als de veranderingen tegelijk op wet, schrift en kleding worden doorgevoerd. Het kalifaat afschaffen is een politieke daad; het alfabet vervangen is een culturele daad die generaties raakt. Wat verrast is de volgorde: eerst de religieuze en juridische fundamenten, dan het schrift. Wie de symbolen verandert, verandert de toekomst sneller dan wie alleen de wetten herschrijft.

   Try this: Kies één gewoonte die je symbolisch belangrijk vindt en bedenk welke praktische stap je deze week kunt nemen om haar te vervangen.

6. 6Hoofdstuk 9: De overgang naar democratie

   1950: de stille omwenteling van Menderes

   In 1950 wint de Democratische Partij onder Adnan Menderes de verkiezingen, met 408 van de 487 parlementszetels. Daarmee komt een einde aan 27 jaar CHP-heerschappij. Wat opvalt is hoe de machtswisseling verloopt: vreedzaam. Een partij die decennialang de staat heeft bepaald, ruimt plaats voor een nieuwe machthebber zonder dat er bloed vloeit.

   The idea

   Een democratie wordt pas echt bewezen op het moment dat de heersende partij verliest en de macht afgeeft. De verkiezing van 1950 is zo'n moment: geen revolutie, geen coup, maar een stembusgang die 27 jaar eenpartijheerschappij beëindigt. Wat verrast is de omvang van de overwinning: 408 zetels is geen nipte zege, maar een mandaat dat de oude garde volledig passeert. Vreedzame machtswisseling is zeldzamer en kostbaarder dan de meeste burgers beseffen.

   Try this: Bekijk bij de volgende verkiezingsuitslag in welk land je woont hoe lang de zittende partij al regeert en wat er gebeurde toen zij voor het eerst verloor.

7. 7Hoofdstuk 10: Staatsgrepen en crisis

   1960: het leger pakt de macht en Menderes betaalt met zijn leven

   Op 27 mei 1960 pleegt het leger onder generaal Cemal Gürsel een staatsgreep en werpt de regering van Menderes omver. De staatsgreep wordt gerechtvaardigd met economisch wanbeheer en aantasting van het secularisme. Menderes wordt op 17 september 1961 opgehangen na een proces wegens schending van de grondwet. De man die in 1950 nog 408 zetels won, eindigt aan de strop.

   The idea

   De staatsgreep van 1960 laat zien hoe fragiel de vreedzame machtswisseling van 1950 was. Het leger positioneert zich niet als partij, maar als hoeder van beginselen als secularisme en goed bestuur, en dat claimt een rol die decennialang de Turkse politiek zal bepalen. Wat verrast is de hardheid van de afrekening: een verkozen premier wordt niet afgezet en verbannen, maar berecht en geëxecuteerd. Wie de relatie tussen leger en politiek in Turkije wil begrijpen, moet bij 1960 beginnen.

   Try this: Lees bij elk bericht over een staatsgreep welke beginselen de coupplegers claimen te verdedigen en wie er de rekening betaalt.

8. 8Hoofdstuk over de staatsgreep van 1980

   1980: Evren ontketent de repressie

   Jaren van politiek geweld tussen links en rechts hebben het land lamgelegd. In 1980 volgt de staatsgreep onder generaal Kenan Evren: het parlement wordt ontbonden en de grondwet buiten werking gesteld. Wat volgt is massale arrestaties en zware repressie. De coup van Evren is geen korte correctie, maar een langdurige ingreep die het maatschappelijke leven diep raakt.

   The idea

   De staatsgreep van 1980 laat zien dat een leger dat ingrijpt om geweld te beëindigen, zelf geweld kan institutionaliseren. Het ontbinden van het parlement en buiten werking stellen van de grondwet zijn geen technische maatregelen, maar de opschorting van de rechtsstaat zelf. Wat verrast is de schaal: massale arrestaties betekenen dat de repressie niet gericht is op een elite, maar op de samenleving als geheel. Orde en vrijheid blijken geen tegenstelling die een coup oplost, maar een spanning die hij verdiept.

   Try this: Noteer bij nieuws over noodtoestanden welke grondrechten worden opgeschort en hoe lang die opschorting duurt.

9. 9Hoofdstuk 11: De opkomst van de AK Partij

   2002: de AKP en de inhaalrace van Erdoğan

   Na een diepe economische crisis zijn de gevestigde partijen gediscrediteerd. In 2002 wint de AK Partij onder Recep Tayyip Erdoğan de verkiezingen met 363 van de 550 parlementszetels, met 34,3% van de stemmen. Een nieuwe partij, nauwelijks ouder dan de crisis zelf, neemt in één klap de meerderheid. De oude partijen die decennialang hebben geregeerd, verdwijnen naar de zijlijn.

   The idea

   De opkomst van de AKP laat zien dat een economische crisis niet alleen portemonnees raakt, maar het hele politieke systeem kan omverwerpen. 34,3% van de stemmen levert 363 zetels op: een les in hoe kiesstelsels een relatieve meerderheid kunnen omzetten in absolute macht. Wat verrast is hoe snel een gevestigde orde kan vallen zodra de economie faalt. Nieuwe partijen winnen zelden op ideologie, maar bijna altijd op het moment dat de oude partijen hun belofte van welvaart niet meer waarmaken.

   Try this: Volg bij de volgende economische crisis welke nieuwe politieke bewegingen ontstaan en hoe snel zij de gevestigde orde uitdagen.

10. 10Hoofdstuk 11: De opkomst van de AK Partij

    2013: Gezi begint met bomen en eindigt als volksopstand

    In 2013 begint het met een kleine milieu-sit-in in Istanboel tegen de herontwikkeling van Gezi Park. Een milieuprotest, bescheiden van opzet. Maar de demonstratie escaleert tot landelijke anti-regeringsprotesten. De reactie van de overheid is zwaar: de politie grijpt hard in. Wat als een kwestie van bomen begon, eindigt als een landelijke confrontatie tussen burgers en staat.

    The idea

    Gezi laat zien dat kleine protesten kunnen uitgroeien tot landelijke bewegingen zodra de reactie op het protest zwaarder is dan het protest zelf. Een sit-in tegen een park wordt een referendum over de stijl van regeren. Wat verrast is de trigger: geen economische ramp, geen oorlog, maar een stuk groen in Istanboel. Symbolische kwesties blijken vaak krachtiger dan materiële, omdat iedereen er een eigen betekenis aan kan geven.

    Try this: Let op het volgende lokale protest in je omgeving en vraag je af welke grotere kwestie er onder de directe aanleiding schuilgaat.

11. 11Hoofdstuk over Erdoğan

    2016: tanks in de straten, burgers op het plein

    In 2016 pleegt een fractie binnen het leger een mislukte staatsgreep tegen Erdoğan: tanks en vliegtuigen worden ingezet tegen het parlement en andere instellingen. Maar de poging wordt verijdeld door loyale troepen en burgerlijk verzet. Wat volgt is een grootschalige zuivering: de mislukte coup wordt het begin van een nieuwe machtsconsolidatie.

    The idea

    De mislukte staatsgreep van 2016 laat zien dat een coup niet alleen militair wordt beslecht, maar ook maatschappelijk: burgers op straat maken het verschil. Maar de keerzijde is dat een verijdelde coup de regering die hem verslaat, een machtig verhaal geeft om verder te zuiveren. Wat verrast is de snelheid waarmee verdediging omslaat in consolidatie. Wie een coup afslaat, krijgt niet alleen gelijk, maar ook de middelen om die gelijk te verzilveren.

    Try this: Noteer bij het volgende politieke crisisbericht welke maatregelen binnen een week worden genomen en wie er door getroffen worden.

12. 12Hoofdstuk over Erdoğan

    2017: het referendum dat het parlement afschaft

    In 2017 wordt via een referendum het presidentschapssysteem ingevoerd; de uitslag is nipt 51,4% ja. Daarmee wordt het parlementaire stelsel afgeschaft en worden de bevoegdheden van president Erdoğan aanzienlijk vergroot. Een verschil van enkele procenten bepaalt of het land parlementair of presidentieel wordt geregeerd.

    The idea

    Het referendum van 2017 laat zien dat fundamentele staatskundige veranderingen soms op een haar hangen. 51,4% is geen overweldigend mandaat, maar wel voldoende om het parlementaire stelsel te vervangen door een presidentieel systeem met aanzienlijk meer macht voor één persoon. Wat verrast is hoe klein de marge is die nodig is om de architectuur van een staat te veranderen. Grondwettelijke meerderheden zijn niet alleen een kwestie van wil, maar van timing en tegenstanders die versplinterd zijn.

    Try this: Bekijk bij het volgende referendum of grondwettelijke wijziging in welk land dan ook hoe groot de opkomst was en of de uitslag breed of smal gedragen werd.

Iedereen die het moderne Turkije wil begrijpen en zich afvraagt hoe Erdoğan's macht mogelijk werd. Ook geschiedenisliefhebbers die een overzicht zoeken van zes eeuwen Ottomaanse en Turkse geschiedenis in leesbare vorm.

FAQ